Tổ Tôm Trong Văn Chương Việt: Từ Câu Ca Dao Đến Tiếng Hô Trong Sống Chết Mặc Bay

Tổ Tôm Trong Văn Chương Việt

Có những trò chơi chỉ để giết thời gian. Tổ tôm thì khác. Trò bài lá dân gian này từng gắn với hình ảnh người có chữ, người có thú chơi tao nhã, và đủ quen thuộc để bước vào cả ca dao lẫn trang văn xuôi. Ngày nay ít người trẻ biết chơi, nhưng nhiều người vẫn nhớ câu “Ù! Thông tôm, chi chi nảy!” từ một bài học thời đi học.

Tổ tôm là trò gì

Theo các tài liệu phổ biến, tên gọi tổ tôm có thể đọc trại từ “tụ tam”, nghĩa là góp ba thứ lại, ứng với ba hàng Văn, Vạn và Sách của cỗ bài. Một cỗ bài có 120 quân, gồm ba hàng mỗi hàng chín bậc từ nhất đến cửu, mỗi bậc bốn quân, cộng thêm hàng yêu với các quân Ông lão, Thang thang và Chi chi.

Lá bài hẹp và dài, có hình vẽ ở giữa, chữ Nho ở hai đầu. Người xưa có câu để nhớ ba hàng: “Vạn vuông, Văn chéo, Sách loằng ngoằng”.

Chơi tổ tôm cần năm người, gọi là năm chân, thường ngồi chiếu quây thành vòng tròn. Năm chân gọi chung là làng. Mỗi người cầm hai mươi quân, cố xếp thành phu và lưng theo thể lệ, và ai đủ điều kiện thì được ù. Luật chơi khá khó, nhiều nước biến hóa, cách tính điểm thì mỗi nơi lại có quy ước riêng.

Chính độ khó ấy làm nên tiếng tăm của nó. So với tam cúc, trò bài nhỏ gọn mà trẻ con và phụ nữ hay chơi ngày Tết, tổ tôm kén người hơn hẳn. Thanh niên và phụ nữ thời xưa ít khi ngồi vào chiếu tổ tôm.

Trò chơi của giới thượng lưu xưa

Lai lịch tổ tôm đến nay vẫn chưa rõ ràng. Điều nhiều tài liệu ghi nhận là đến thế kỷ XIX, lối chơi này đã rất phổ biến ở Việt Nam, nhất là trong giới thượng lưu, vốn coi tổ tôm là trò thanh lịch, dùng nhiều trí lực. Người chơi thường là nam giới và người lớn tuổi, vào dịp lễ Tết, hiếu hỷ, hội hè.

Câu ca dao quen thuộc vẽ ra cả một chân dung:

“Làm trai biết đánh tổ tôm / Uống trà Mạn Hảo xem Nôm Thúy Kiều.”

Ba thú chơi được xếp cạnh nhau. Đánh tổ tôm, uống trà ngon, đọc Truyện Kiều. Đó là hình mẫu người đàn ông lịch lãm trong mắt xã hội cũ, biết chơi và chơi có văn hóa.

Ai muốn tìm hiểu thêm về cỗ bài, các loại phu và cước có thể đọc bài về tổ tôm trên Wikipedia tiếng Việt, nơi ghi khá chi tiết cách chơi lẫn các biến thể như tổ tôm bí tứ, tài bàn và đánh chắn.

Ván tổ tôm trong Sống chết mặc bay

Nhắc đến tổ tôm trong văn học, nhiều thế hệ học sinh nghĩ ngay đến truyện ngắn Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn, viết đầu thế kỷ XX và từng được đưa vào sách giáo khoa.

Câu chuyện đặt hai cảnh cạnh nhau. Bên ngoài, trời mưa tầm tã, nước sông dâng cao, dân phu vật lộn giữ đê. Bên trong đình, quan phụ mẫu cùng nha lại ngồi đánh tổ tôm, bát yến hấp đường phèn để cạnh, kẻ hầu người hạ đông đủ. Có người hớt hải vào báo đê vỡ, quan quát tháo đuổi ra rồi lại mải ván bài.

Cuối truyện, khi đê vỡ, dân lâm vào cảnh nhà trôi, ruộng ngập, thì trong đình vang lên tiếng quan ù ván bài to.

Nhà văn không cần bình luận nhiều. Tiếng hô ù ấy đủ nói lên sự vô trách nhiệm của kẻ cầm quyền.

Điều thú vị là tác giả dùng đúng thuật ngữ tổ tôm. “Thông” là ù liên tiếp ván thứ hai, “tôm” là lưng gồm tam sách, tam vạn, thất văn, còn “chi chi nảy” là kiểu ù chờ đúng quân chi chi. Người đọc thời đó hiểu ngay đây là một ván ù lớn, càng làm tương phản với cảnh dân đang khổ.

Từ chiếu bài làng đến màn hình điện thoại

Ngày nay tổ tôm vẫn được lưu truyền ở một số tỉnh phía Bắc, nhưng không còn phổ biến như xưa. Trò này đòi đủ năm người biết luật, ngồi cùng nhau khá lâu, điều không dễ trong nhịp sống hiện tại.

Các trò bài dân gian giờ cũng đã có bản online, cho phép người chơi tìm bạn ở xa. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên, và cần chơi có trách nhiệm.

Đọc lại tổ tôm như một mảnh văn hóa

Hình vẽ trên cỗ bài tổ tôm cũng là một câu chuyện. Các nhân vật mặc trang phục giống người Nhật thời Edo, và có tài liệu giải thích rằng dưới thời Pháp thuộc, một công ty Pháp đã phát hành bộ bài với hình trang trí lấy cảm hứng từ hội họa Nhật Bản, rồi hình ảnh ấy được giữ nguyên đến nay.

Một trò chơi có mặt trong ca dao, trong truyện ngắn, trên những lá bài vẽ tay. Biết chơi hay không không quan trọng lắm. Hiểu nó từng có vị trí ra sao trong đời sống người Việt thì đọc lại văn chương cũ sẽ thấy nhiều lớp nghĩa hơn.

Lần tới đọc lại Sống chết mặc bay, để ý tiếng hô ù ở cuối truyện. Nó nặng hơn mình tưởng.