Nhắc tới bóng đá Ý, nhiều người nghĩ ngay tới một chữ: catenaccio. Cái then cửa. Hình ảnh một đội bóng lùi sâu, khóa chặt khung thành, chờ đối thủ mắc lỗi để phản công một cú rồi giữ tỷ số tới hết trận.
Hình ảnh đó có gốc gác thật, nhưng nó đã cũ. Serie A ngày nay vẫn coi trọng phòng ngự hơn nhiều giải khác, có điều cách người Ý phòng ngự đã thay đổi qua nhiều thế hệ huấn luyện viên.
Catenaccio: phòng ngự như một triết lý
Catenaccio thường được gắn với Inter Milan của Helenio Herrera trong thập niên 1960. Cốt lõi của nó là một hậu vệ quét, người Ý gọi là libero, đứng phía sau hàng hậu vệ kèm người. Mỗi hậu vệ bám một tiền đạo đối phương, còn libero dọn dẹp mọi quả bóng lọt qua.
Cách chơi này hiệu quả vì nó chấp nhận đánh đổi. Ít người tham gia tấn công, nhưng gần như không có khoảng trống phía sau. Đội nào ghi được bàn trước thì có lợi thế rất lớn. Từ đó hình thành một nét văn hóa: ở Ý, giữ sạch lưới được tôn trọng chẳng kém gì ghi bàn. Trung vệ giỏi được ca ngợi như ngôi sao, và những pha cản phá, xoạc bóng chuẩn xác được khán giả vỗ tay không kém một cú sút xa. Franco Baresi và Paolo Maldini, hai hậu vệ chơi trọn sự nghiệp cho AC Milan, là những cái tên mà fan Ý nhắc tới với sự kính trọng của người nói về huyền thoại.
Không phải nơi nào cũng vậy.
Sacchi và cuộc cách mạng khu vực
Cuối thập niên 1980, AC Milan của Arrigo Sacchi đảo ngược nhiều quan niệm cũ. Thay vì kèm người, Milan phòng ngự khu vực. Hàng thủ dâng cao, bốn hậu vệ di chuyển như một khối, các tuyến đứng gần nhau và áp sát đối thủ ngay khi mất bóng.
Đó vẫn là phòng ngự.
Nhưng là phòng ngự chủ động. Khoảng cách giữa các tuyến được kiểm soát chặt chẽ đến mức đối thủ không còn chỗ để chuyền bóng.
Ảnh hưởng của Sacchi lan ra khắp châu Âu. Và ở chính nước Ý, nó tạo ra một trường phái huấn luyện chú trọng tổ chức, vị trí và kỷ luật chiến thuật mà nhiều thế hệ huấn luyện viên sau này kế thừa.
Những hàng thủ đi vào lịch sử
Kỳ World Cup 2006 là một minh chứng dễ nhớ. Ý lên ngôi với một hàng phòng ngự chắc chắn, và trung vệ Fabio Cannavaro giành Quả bóng Vàng cùng năm, điều hiếm thấy với một cầu thủ phòng ngự.
Vài năm sau, Juventus thời Antonio Conte dựng lên hàng thủ ba người với Barzagli, Bonucci và Chiellini. Bộ ba này gắn bó với nhau nhiều mùa và trở thành biểu tượng cho kiểu trung vệ Ý: đọc tình huống tốt, tranh chấp quyết liệt, phối hợp ăn ý tới mức gần như đoán được nhau.
Sơ đồ ba trung vệ cũng từ đó phổ biến hơn ở Serie A. Nó cho phép các đội vừa có thêm người ở hàng thủ, vừa đẩy hai cầu thủ chạy cánh lên cao khi cần.
Serie A bây giờ: vẫn chặt, nhưng không còn chậm
Nếu xem Serie A những năm gần đây, khó còn thấy những trận đấu mà cả hai đội đều co cụm chờ đợi. Nhiều đội pressing tầm cao, chấp nhận đá tay đôi khắp mặt sân.
Atalanta thời Gian Piero Gasperini là ví dụ hay được nhắc tới. Từ năm 2016, đội bóng này chơi kiểu kèm người tích cực trên toàn sân, các hậu vệ sẵn sàng theo đối thủ lên tận giữa sân, và hậu vệ thường xuyên tham gia tấn công. Cách chơi đó kế thừa sự kỷ luật của bóng đá Ý, nhưng tinh thần thì rất khác catenaccio.
Đội tuyển quốc gia cũng đổi khác.
Ý vô địch Euro 2020 dưới thời Roberto Mancini với một lối chơi kiểm soát bóng chủ động hơn nhiều so với hình dung truyền thống về bóng đá Ý.
Điều không đổi là sự tỉ mỉ. Các đội Serie A vẫn nổi tiếng với việc chuẩn bị chiến thuật cho từng đối thủ, thay đổi sơ đồ giữa trận, và một trận đấu ở Ý hiếm khi là trận "thả" cả hai bên.
Chính vì vậy mà bảng xếp hạng Serie A hay có những đội không nhiều ngôi sao nhưng đứng rất cao, nhờ một hệ thống phòng ngự tốt.
Đọc một trận Serie A qua những con số đơn giản
Không cần dữ liệu chuyên sâu để thấy dấu ấn phòng ngự của một đội. Số bàn thua sau vài vòng, số trận giữ sạch lưới, tỷ lệ thắng sát nút với cách biệt một bàn đều cho biết khá nhiều.
Một cách đơn giản là tra kết quả trên kqbd sau mỗi vòng, rồi so số bàn thắng bàn thua giữa các đội. Với cột hiệu số trên bảng xếp hạng, có khi chỉ cần nhìn một lượt là biết đội nào mạnh nhờ hàng thủ, đội nào sống nhờ hàng công.
Muốn nhìn toàn cảnh giải, trang https://kqbd-hn.cymru/italia/serie-a/ tập hợp lịch thi đấu, kết quả và bảng xếp hạng Serie A cho cả 20 đội qua 38 vòng. Theo dõi đủ lâu, người xem sẽ tự nhận ra những đội bóng đang giữ được truyền thống phòng ngự Ý, và những đội đang viết lại nó.
Bóng đá Ý chưa bao giờ ngừng thay đổi. Nó chỉ thay đổi theo kiểu rất Ý: chậm rãi, có tính toán, và luôn bắt đầu từ phía sau.

