“Làm trai biết đánh tổ tôm, uống trà Mạn Hảo xem Nôm Thúy Kiều.” Câu ca dao ấy cho thấy tổ tôm từng được coi là một thú chơi tao nhã, đòi hỏi trí nhớ và sự điềm tĩnh. Ngày nay người chơi tổ tôm không còn đông, chủ yếu là nam giới lớn tuổi ở một số tỉnh miền Bắc, nhất là vào dịp Tết hay hội làng. Người trẻ nhìn vào thường thấy khó, vì bộ bài nhiều lá và luật có nhiều tên gọi lạ. Nhưng gỡ từng phần ra thì không đến nỗi.
Bộ bài 120 lá gồm những gì
Bộ bài tổ tôm có 120 lá, người chơi gọi là quân. Quân được chia thành ba hàng: Văn, Vạn và Sách. Mỗi hàng có chín bậc, từ nhất đến cửu, mỗi bậc bốn quân, tính ra 108 quân.
Ngoài ba hàng đó còn có hàng yêu gồm ba loại quân mang tên riêng là Chi Chi, Thang Thang và Ông Lão, mỗi loại bốn quân. Cộng thêm 12 quân này là đủ 120.
Chữ trên quân bài là chữ Nho, nhưng mỗi quân có hình vẽ minh họa nên người không biết chữ vẫn nhận ra. Dân chơi có câu nhớ mẹo để phân biệt ba hàng: “Vạn vuông, Văn chéo, Sách loằng ngoằng”.
Học thuộc câu đó trước. Đỡ được một nửa.
Chơi tổ tôm cần mấy người, chia bài thế nào
Theo luật phổ biến, tổ tôm cần năm người ngồi thành vòng trên chiếu, mỗi người gọi là một “chân”, năm chân gộp lại gọi là “làng”. Bài được chia làm sáu phần, mỗi phần 20 quân. Năm phần cho năm người, phần còn lại đặt giữa chiếu làm “nọc” để bốc dần.
Người cầm cái được thêm một quân, nên có 21 quân, còn bốn chân kia mỗi người 20 quân. Người cái đánh quân đầu tiên, rồi ván bài đi theo chiều ngược kim đồng hồ. Đến lượt mình, mỗi người hoặc ăn quân của người ngồi trên để ghép bộ, rồi đánh ra một quân lẻ, hoặc không ăn mà bốc thêm một quân từ nọc.
Có một biến thể bốn người chơi, người ta gọi là tổ tôm bí tứ.
Phu, lưng và những bộ có tên riêng
Tổ tôm xoay quanh việc xếp bài thành phu. Một phu cần ít nhất ba quân theo luật. Phu dọc là ba quân trở lên cùng hàng và liền số, như nhị vạn, tam vạn, tứ vạn. Phu bí là ba quân cùng số ở ba hàng khác nhau, như tam vạn, tam sách, tam văn.
Còn có những bộ ba có tên riêng mà dân chơi rất quý. Bộ tam vạn, tam sách và thất văn gọi là tôm. Bộ cửu vạn, bát sách và chi chi gọi là lèo. Về tên gọi, có nguồn cho rằng “tổ tôm” là đọc trại từ “tụ tam”, nghĩa là gom ba hàng Văn, Vạn, Sách lại với nhau. Còn khi bàn về một ván bài đẹp, “tôm” và “lèo” là hai cái tên được nhắc nhiều nhất.
Ba quân giống nhau có sẵn sau khi chia bài gọi là khàn, phải đặt úp. Bốn quân giống nhau có sẵn gọi là thiên khai, phải trình cho cả làng biết. Có hai quân giống nhau rồi ăn thêm đúng quân đó của người khác thì gọi là phỗng.
Ù và cách hô cước
Ù là khi toàn bộ 21 quân đã nằm gọn trong các phu, không còn quân lẻ nào, và bài phải có ít nhất một lưng theo luật. Quân lẻ còn sót lại có tên là “què”.
Khi ù, người chơi hạ bài xuống chiếu và hô cước, tức xướng to loại ù của mình cho cả làng cùng nghe để kiểm. Có ù suông là ù thường, không có gì đặc sắc. Có ù tôm khi bài có bộ tôm, ù lèo khi bài có bộ lèo, ù thông khi ù hai ván liền nhau, và còn nhiều cước khác như thập điều, bạch định, chi nảy. Điểm của mỗi cước khác nhau, và cách tính điểm cũng tùy từng làng, từng hội chơi.
Hô cước có luật hẳn hoi. Theo luật phổ biến, hô sai cước, hô thừa cước, hay ù khi bài vẫn còn lẻ đều có thể bị bắt “báo”, tức bị coi là phạm luật và phải đền cho cả làng. Vì vậy người ù phải soát bài thật kỹ rồi mới cất tiếng.
Bài hạ xuống chiếu cũng có cách xếp riêng để mọi người dễ kiểm: phu bí đặt trên, phu dọc đặt dưới, khàn để úp và lật lên khi ù.
Tổ tôm bây giờ
Trang tổ tôm trên Wikipedia tiếng Việt có liệt kê khá đầy đủ các loại phu, các cước ù và lối chơi tài bàn, đánh chắn dùng chung bộ bài này. Ai muốn đi sâu thì nên đọc, vì trò này nhiều luật hơn hẳn tam cúc hay tiến lên.
Các trò bài dân gian như tổ tôm nay cũng đã có bản online. Sunwin cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên và cần chơi có trách nhiệm.
Với người trẻ muốn học, cách dễ nhất vẫn là ngồi cạnh ông bà vài cái Tết, xem trước rồi mới cầm bài. Nhiều người còn tập tài bàn trước, vì luật ăn đánh thoáng hơn, coi như bước nhập môn. Luật mỗi nơi có khác, nhất là phần tính điểm, nên cứ hỏi người cầm cái trước khi ngồi vào chiếu.

